Kennisdossier Online pornografie

Op deze pagina lees je meer over online pornografie en wat we vanuit de wetenschap weten over (de invloed op) kinderen en jongeren. Het kennisdossier benoemt enkele belangrijke feiten uit het bijbehorende achtergronddossier, beschrijft de huidige wet- en regelgeving en geeft een inkijkje in wat er volgens Rutgers nog zou moeten gebeuren. Daarnaast vind je hier de meest gestelde vragen en nieuwsitems over online pornografie. Het kennisdossier wordt aangevuld wanneer er nieuwe ontwikkelingen zijn. Online pornografie definiëren we als online foto’s of video’s die geslachtsdelen of seksuele handelingen tonen met het doel om seksuele opwinding op te wekken.

We gebruiken bewust en zorgvuldig de ene keer kinderen en de andere keer jongeren. Bij alles dat te maken heeft met relaties en seksualiteit is het belangrijk om dit onderscheid te maken. Zo maken kinderen een lichamelijke en emotionele ontwikkeling door, maar komen daar nog geen seksuele gevoelens of opwinding bij kijken. Voor jongeren is dit anders. Ook komen kinderen weleens in aanraking met expliciete en seksueel getinte beelden, maar zoeken ze deze in de regel niet zelf op. Jongeren kunnen daarentegen nieuwsgierig zijn en deze beelden wel zelf opzoeken. Daar waar we kinderen hanteren doelen we meestal op de periode tot de puberteit, vaak rond 12/13 jaar, en jongeren voor alles daarboven tot 25 jaar, hoewel dit sterk verschilt per persoon, onderwerp en situatie.

Feiten uit het achtergronddossier

• Twee vijfde van de kinderen van 9 tot en met 12 jaar (39%) heeft online weleens beelden gezien van bloot, bijvoorbeeld blote borsten, een penis of vulva. Een op de acht (12%) ziet wel eens online beelden van seks. Jongens en meiden verschillen hierin nauwelijks van elkaar.
• Kinderen zoeken deze beelden meestal niet zelf op, maar komen hier ongevraagd mee in aanraking. Bijvoorbeeld omdat ze op zoek zijn naar iets anders en deze beelden ineens tegenkomen, door pop-up advertenties of omdat iemand anders ze deze beelden stuurt of laat zien.
• De meeste kinderen vinden het ongemakkelijk of vies om deze beelden te zien. Omdat deze beelden niet voor minderjarigen bedoeld zijn, kunnen opvoeders aan kinderen meegeven dat wanneer ze deze beelden tegenkomen, ze deze beelden weg kunnen klikken en er met hen over kunnen praten.
• Onder jongeren van 13 tot en met 17 jaar komt porno kijken veel voor. Hierin verschillen jongens en meiden van elkaar. Driekwart van de jongens (73%) keek in het afgelopen half jaar porno. Bij meiden van dezelfde leeftijd is dit een derde (31%).
• Wanneer jongeren porno kijken, doen ze dit vooral voor seksuele opwinding. Sommige jongeren geven aan uit verveling of ter ontspanning porno te kijken. Het kan voor jongeren ook een manier zijn om de eigen seksuele verlangens of seksuele oriëntatie te ontdekken.
• In onderzoek onder jongvolwassenen (18 tot 28 jaar) zien we dat het kijken van porno bij vrijwel alle jongvolwassenen positieve gevoelens geeft (zoals opwinding of inspiratie) en bij meer dan de helft ook negatieve gevoelens (zoals schaamte of afkeer). Na het zien van beelden waar ze van geschrokken zijn (bijvoorbeeld van extreem geweld, vieze dingen of seks met dieren), omschrijven meer jongeren negatieve gevoelens (walging, verdriet) die ook lang kunnen blijven hangen.

Huidige wet- en regelgeving

Porno wordt in twee artikelen in het wetboek van strafrecht genoemd.

• Het maken, aanbieden, verwerven, in bezit hebben en verspreiden van kinderporno (seksuele beelden van personen jonger dan 18 jaar) is altijd strafbaar (art. 252 Wetboek van Strafrecht).
• Personen jonger dan 18 jaar “getuige laten zijn” van seksuele beelden die schadelijk kunnen zijn voor personen van deze leeftijd is strafbaar (art. 251 Wetboek van Strafrecht). Dit laatste artikel valt onder sexchatting (het seksualiserend benaderen van minderjarigen).

Actuele ontwikkelingen

Momenteel wordt er veel gesproken over een mogelijke leeftijdsverificatie voor het kijken van porno, ook in Nederland. Centraal daarbij staat de wens om kinderen en jongeren te beschermen tegen schadelijke content. Dit vinden wij vanuit Rutgers ook belangrijk.

We begrijpen dat ouders zich zorgen maken over de effecten van schadelijke porno, maar het is een complex vraagstuk dat je niet oplost met een simpele maatregel. Met een verbod loop je het risico dat jongeren naar andere plekken gaan, zoals het dark web, waar nog minder toezicht is op welke content ze zien. In landen waar een leeftijdsverificatie al is doorgevoerd en is een toename te zien in het aantal VPN-verbindingen. Met een VPN-verbinding kun je een leeftijdsverificatie op websites omzeilen, maar heb je ook makkelijker toegang tot websites met illegale content. Het is dan ook de vraag of deze maatregel de veiligheid van kinderen en jongeren daadwerkelijk vergroot.

Er is een brede aanpak nodig om schadelijke porno tegen te gaan, met wetgeving vanuit de overheid die platforms verplicht te handhaven op schadelijke en illegale content. Daarnaast is het belangrijk dat er in de voorlichting op het voortgezet onderwijs gesproken wordt over dit onderwerp, zodat jongeren weten dat ze schadelijke content tegen kunnen komen én weten wat ze moeten doen als ze het zien. Zoals dat ze het kunnen wegklikken, erover kunnen praten en het kunnen melden, zodat deze schadelijke content wordt verwijderd. Hier moet op toe worden gezien.

Blik op de toekomst

Het is – naast goede wet- en regelgeving die kinderen en jongeren beschermt tegen schadelijke content, misbruik en geweld – essentieel dat we met elkaar in gesprek blijven over online pornografie en de invloed op kinderen en jongeren. Er is nog weinig onderzoek naar mogelijke schadelijke effecten van porno. Wij zouden graag zien dat hier meer kennis over beschikbaar komt, zeker over gewelddadige porno, zodat we dat gesprek beter onderbouwd kunnen voeren. Het zou waardevol zijn als nieuw onderzoek zich richt op het identificeren van risico- en beschermende factoren, omdat we met deze kennis kinderen en jongeren kunnen ondersteunen bij het vermijden van schadelijke beelden en ervoor kunnen zorgen dat deze beelden minder impact hebben wanneer ze deze toch tegenkomen.

Het is belangrijk dat bestaande (Europese) wetgeving geïmplementeerd wordt. Zodat online platforms schadelijke en illegale content ook (eerder) verwijderen. Daarnaast zien we dat op sociale media, bijvoorbeeld in de manosphere, schadelijke pornografie wordt rondgestuurd. Over de invloed van de manosphere en schadelijke pornografische beelden die online worden gedeeld is nog weinig bekend, het is belangrijk dat alle facetten hiervan verder onderzocht worden.

Relationele en seksuele opvoeding en voorlichting is een gedeelde verantwoordelijkheid tussen ouders thuis en leerkrachten op school. Door van jongs af aan kinderen kennis en vaardigheden te bieden die aansluiten bij hun leeftijd en ontwikkeling, dragen we samen bij aan een gezonde en veilige ontwikkeling van kinderen en jongeren en stellen we hen in staat om later gezonde keuzes te maken. Het is belangrijk dat daarbij ook over online relaties en seksualiteit wordt gesproken. Wij adviseren beleidsmakers om dit thema wettelijk te verankeren, o.a. in de kerndoelen en eindtermen voor het onderwijs.

Het werk van Rutgers

Rutgers zet zich in voor betrouwbare kennis en informatie over relaties, seksualiteit en weerbaarheid. Zo doet Rutgers samen met partners periodiek onderzoek naar de seksuele gezondheid van jongeren van 13 tot 25 jaar. Hierin kijkt Rutgers o.a. naar hoe jongeren online met relaties en seksualiteit bezig zijn, waar naast sexting en datingapps ook pornogebruik onder valt. Deze periodieke onderzoeken gebruiken we om partners en publiek te informeren over relevante ontwikkelingen. Zo zien we mogelijke verschuivingen en weten we waar vervolgonderzoek naar gedaan moet worden of waar educatieve interventies voor ontwikkelt moeten worden.

Ouders kunnen terecht op seksueleopvoeding.info voor tips en veel gestelde vragen. Onderwijsprofessionals kunnen kijken op seksuelevorming.nl en zorgprofessionals kunnen terecht op seksindepraktijk.nl.