Kennisdossier Anticonceptie

Feiten uit de factsheet

• 91% van de jongeren gebruikte bij de eerste keer penis-in-vagina seks een anticonceptiemethode. Een condoom wordt nog iets vaker gebruikt dan de pil bij de eerste keer seks. Ongeveer een derde van de jongeren gebruikt bij de eerste keer zowel de pil als een condoom.
• Anticonceptiegebruik verschilt per leeftijdsgroep. Van de meiden van 13-16 jaar die ooit penis-in-vagina seks hebben gehad, gebruikt 72% een anticonceptiemethode. Bij de meiden van 17-24 jaar is dit 80%, bij de vrouwen van 25-39 jaar 59% en bij de vrouwen van 40-49 jaar gebruikt 47% een anticonceptiemethode.
• 14% van de vrouwen tussen de 18-30 jaar gebruikt een zogenoemde natuurlijke methode om zwangerschap te voorkomen: 4% doet aan terugtrekken voor het klaarkomen, 10% past een vruchtbaredagen-methode toe.
• Ook mannen hebben een rol in het voorkomen van onbedoelde zwangerschappen en soa’s. Toch gebruikte 43% van de mannen geen condoom bij de laatste onenightstand. Bij seks met een vaste partner gebruikt slechts een kleine groep mannen altijd een condoom.
• Onder vrouwen tussen de 18 en 49 jaar geeft een derde de hormonen als reden om geen anticonceptie te gebruiken; bij jonge vrouwen is dit meer dan de helft (57%). Uit andere onderzoeken van Rutgers blijkt dat hormonen de meest genoemde reden zijn om geen anticonceptie gebruiken of juist gebruik te maken van een vruchtbaredagen-methode (ook bekend als natuurlijke methode).
• Eén op de drie vrouwen onder de 25 jaar noemen bijwerkingen als reden om geen anticonceptie te gebruiken. Ook gaf één op de drie vrouwen aan om diezelfde reden een natuurlijke methode te gebruiken.
• Bij penis-in-vagina seks zonder condoom met wisselende sekspartners is het risico op een soa én op een zwangerschap hoger dan met een vaste sekspartner. Bij een onenightstand kan een man niet zeker weten of de vrouw een anticonceptiemethode gebruikt en juist gebruikt. Onder de groep volwassenen in de leeftijd 18-80 jaar gebruikte in totaal 43% van de mannen geen condoom bij de laatste onenightstand.

Huidige wet- en regelgeving

In Nederland heeft in principe iedereen toegang tot een breed palet aan anticonceptiemethoden en anticonceptiezorg. De regels voor het beslissen over anticonceptie zijn vastgelegd in de Wet op Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO). Volgens deze wet, mogen jongeren vanaf 12 jaar zonder ouderlijke toestemming anticonceptie regelen als dit een weloverwogen wens is van de jongere. Vanaf 16 jaar beslissen jongeren hier altijd zelfstandig over. Jongeren onder de 18 zijn meestal meeverzekerd met hun ouders. Dat betekent dat kosten via de zorgverzekering van de ouders lopen.

Anticonceptie wordt in Nederland vergoed uit de basisverzekering tot 21 jaar. Tot 18 jaar betalen jongeren hier niets voor. Van 18 tot 21 jaar geldt wel het verplicht eigen risico. Dat betekent dat sommige kosten voor anticonceptie eerst zelf betaald moeten worden, tenzij het eigen risico al is gebruikt dat jaar. Het plaatsen of inbrengen van een spiraaltje, prikpil of staafje door de huisarts of verloskundige valt onder basiszorg en is in principe gratis voor de vrouw. De morning-afterpil of noodpil is, sinds 2005, zonder recept bij de drogist of apotheek verkrijgbaar. Hierdoor is deze makkelijker toegankelijk dan in andere landen. Dit middel is niet vergoed en moet zelf worden betaald. Ook condooms vallen onder anticonceptie die in principe niet worden vergoed door de zorgverzekering. Het condoom is het enige anticonceptiemiddel dat ook beschermt tegen soa’s.

Actuele ontwikkelingen

Er gaat veel mis- en desinformatie rond over anticonceptie, vooral via sociale media. Vrouwen zijn bewust bezig met hun keuze voor anticonceptie en de mogelijke negatieve gevolgen die ze bij verschillende vormen kunnen ervaren. Tegelijkertijd zien we een beweging weg van hormonale anticonceptie en richting zogenoemde natuurlijke methoden (waarbij vrouwen hun vruchtbare dagen bijhouden). Het is van belang dat zorgprofessionals zorgen en vragen van patiënten serieus nemen, aansluiten bij hun wensen en voorkeuren en waar nodig ondersteunen in een goed gebruik van de gekozen methode. Dit vergt dat professionals kennis hebben van alle methoden, waaronder deze natuurlijke methoden.

Blik op de toekomst

• Er is een belangrijke rol weggelegd voor sociale media platforms om mis- en desinformatie tegen te gaan. De overheid moet bestaande EU-wetgeving (DSA) handhaven, zodat sociale media platforms ook daadwerkelijk hun content en algoritmes aanpakken.
• Zorgen van vrouwen over de invloed van hormonen moeten serieus genomen worden. Het zou niet uit moeten maken of iemand al (verschillende) hormonale methoden heeft gebruikt en al dan niet bijwerkingen heeft ervaren. Als iemand aangeeft dit niet te willen starten is het belangrijk dat er wordt geluisterd naar deze behoefte.
• Zorgprofessionals die anticonceptiecounseling doen moeten ook aandacht (blijven) besteden aan vruchtbaredagen-methoden.
• Onderzoek naar anticonceptie voor mannen moet worden aangemoedigd en doorgezet.
• Niet iedereen denkt bewust na over diens kinderwens en de kans op een zwangerschap. Door hierover als professional in gesprek te gaan met mensen, worden ze aan het denken gezet. Hebben ze nu geen kinderwens maar wel seks die kan leiden tot een zwangerschap, dan staan zij misschien open voor anticonceptie om een onbedoelde zwangerschap te voorkomen.
• Het programma Nu Niet Zwanger is gestoeld op kinderwensverkenning voor mensen in kwetsbare omstandigheden. Dit programma draait in meer dan 90% van de gemeenten in Nederland.
• Mensen denken niet alleen in wel of geen kinderwens. Er is een groeiende groep die twijfelt of hun kinderwens uitstelt. Deze houding kan in de tijd veranderen. Ook voor mensen die wel zwanger willen worden, is goede informatie en begeleiding belangrijk. Ondersteuning bij het stoppen met anticonceptie en bij vruchtbaarheid hoort bij integrale anticonceptie- en reproductieve zorg.

Het werk van Rutgers

We bieden betrouwbare informatie over alle anticonceptiemethoden, inclusief natuurlijke methoden via Sense.info (voor jongeren) en Seksualiteit.nl (voor volwassenen). Via deze websites kom je ook bij onze keuzehulp Anticonceptievoorjou.nl. Voor niet-Nederlandstaligen is in 16 talen informatie over onder meer seksualiteit, anticonceptie en zwangerschap te lezen en te luisteren op Zanzu.nl.

Rutgers staat ook professionals in de zorg, het onderwijs en het sociaal domein bij met actuele kennis over anticonceptiemethoden en counseling bij het maken van een passende keuze. Rutgers ondersteunt hen hierbij met scholing, (geaccrediteerde) e-learnings en tools, beschikbaar via aanbod.rutgers.nl.