Kennisdossier Seksueel geweld

Feiten uit het achtergronddossier

• Seksueel grensoverschrijdend gedrag en geweld zijn veelvoorkomende problemen. In het onderzoek Seks onder je 25e, dat wordt gehouden onder jongeren tussen de 13 en 25, gaf 54% van de meiden en 22% van de jongens aan dat ze ooit een vorm van fysieke seksuele grensoverschrijding hebben meegemaakt. Dit wil zeggen: zoenen, seksueel betasten, orale, anale of genitale seks of seks met de hand (aftrekken of vingeren) tegen de wil. Wanneer alleen gekeken wordt naar de vormen die in deze studie worden aangeduid als seksueel geweld – orale, anale of genitale seks of aftrekken/vingeren tegen de wil – dan rapporteerde 22% van de meiden en 5% van de jongens één of meer van deze ervaringen.
• Bij volwassenen zien we een vergelijkbaar beeld. Uit de Monitor Seksuele Gezondheid, uitgevoerd onder Nederlanders tussen de 18 en 80 jaar, blijkt dat 53% van de vrouwen en 19% van de mannen ooit fysieke seksuele grensoverschrijding heeft meegemaakt. Daarnaast heeft 24% van de vrouwen en 5% van de mannen ervaringen met seksueel geweld.
• Vrouwen, met name jonge vrouwen en biplus vrouwen, en homoseksuele en biplus mannen worden relatief vaak slachtoffer. Transgender en genderdiverse jongeren worden vaker gedwongen om seksuele dingen te doen die ze niet willen dan cisgender jongeren.

Huidige wet- en regelgeving

De wet ‘Seksuele misdrijven’ werd in juli 2024 in Nederland ingevoerd. Volgens de nieuwe wet is een persoon strafbaar wegens seksueel geweld wanneer hij of zij wist, of redelijkerwijs had kunnen vermoeden, dat de ander geen instemming gaf voor seks, maar desondanks is doorgegaan. Hiermee maakt de wet duidelijk dat elke vorm van onvrijwillige seks ontoelaatbaar is. Instemming, oftewel consent, staat centraal bij de beoordeling van seksueel geweld.

De wet maakt een onderscheid tussen aanranding en verkrachting. Aanranding omvat alle seksuele handelingen tegen iemands wil, zonder sprake van seksueel binnendringen. Verkrachting betreft seksueel binnendringen tegen de wil van de ander. Er zijn drie varianten:

1. Schuld. De pleger heeft ernstige reden om te vermoeden dat de wil bij de ander ontbreekt, maar gaat toch door. Er is sprake van ernstige onachtzaamheid.
2. Opzet. De pleger weet dat de ander niet wil, maar gaat toch door. Ook situaties waarin sprake is van bevriezing vallen hieronder.
3. Opzet met strafverzwaring. Er is sprake van dwang, geweld of bedreiging.

Seksueel contact met een kind onder de 16 jaar is strafbaar. De wet maakt een uitzondering als het gaat om jongeren tussen de 12 en 16 jaar die ongeveer even oud zijn en een gelijkwaardige relatie hebben. Seksueel contact met een kind jonger dan 12 jaar is altijd strafbaar. Volwassenen die seksueel getinte berichten sturen naar kinderen onder de 16 jaar (sexchatting) zijn strafbaar.

Actuele ontwikkelingen

De meest actuele ontwikkeling die we op dit onderwerp zien is het bestaan van de manosphere. In de manosphere worden vrouwvijandige en lhbtiq+-negatieve opvattingen gepropageerd. Er is nog veel onduidelijk over wat de invloed van die manosphere is op Nederlandse jongeren. Bij experts in het veld, waaronder Rutgers, leven zorgen over de schadelijke en stereotiepe gendernormen die rondgaan in de manosphere, omdat we weten dat dat soort normen ten grondslag liggen aan seksueel grensoverschrijdend gedrag.

De aandacht voor preventie van seksueel geweld en seksueel grensoverschrijdend gedrag in het maatschappelijk debat is de afgelopen jaren toegenomen door verschillende grote zaken. Deze maatschappelijke aandacht heeft ook voor politieke ontwikkelingen gezorgd, na de onthullingen over The Voice (2022) is het Nationaal Actieprogramma Aanpak seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld ingesteld, met Regeringscommissaris Hamer als kartrekker en boegbeeld. Eind 2026 loopt het actieprogramma af. Er wordt door het kabinet nu gewerkt aan de aanstelling van een Nationaal Coördinator geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld.

Blik op de toekomst

Juist omdat er nog weinig bekend is over de mogelijk schadelijke invloed van de manosphere is het belangrijk dat hier onderzoek naar gedaan wordt. Rutgers doet daarom binnen de alliantie Act4Respect (een samenwerking tussen Rutgers, Atria en COC) in 2026 onderzoek naar de manosphere. We hopen hiermee meer inzicht te krijgen in de effecten van de manosphere op jongeren.

Rutgers maakt deel uit van T@ckle, een groot onderzoeksproject over seksueel grensoverschrijdend gedrag, dat gefinancierd wordt vanuit de Nationale Wetenschaps Agenda. Rutgers werkt hierin samen met de Erasmus Universiteit, de Universiteit Utrecht en het Centrum Seksueel Geweld, samen met meer dan 30 consortiumleden. De komende vijf jaar wordt uiteenlopend onderzoek gedaan naar slachtoffers, plegers, organisaties en cultuur, en heeft Rutgers de lead in een vertaalslag naar de praktijk.

Het werk van Rutgers

Rutgers ondersteunt professionals met informatie, training en advies over de preventie van seksueel geweld. We ontwikkelen interventies voor jongeren, en we maken sociale normcampagnes die inzetten op cultuurverandering. We geven informatie aan het publiek via Sense.info (voor jongeren) en Seksualiteit.nl (voor volwassenen) over wat seksueel grensoverschrijdend gedrag allemaal inhoudt, consent, gevoelens en gevolgen, wat je kunt doen en waar je hulp kunt krijgen enzovoort.