Covid-19: Pandemie zet seksuele gezondheid en rechten onder druk

Corona is een wereldwijde gezondheidscrisis die iedereen raakt. Het raakt ons in onze dagelijkse levens en heeft grote impact op ons individuele functioneren. We zijn afhankelijk van experts en crisisteams en politici die aangepaste wet- en regelgeving doorvoeren. Dit leidt tot maatregelen die bijdragen aan het bedwingen van de crisis (flatten the curve), maar helaas is er ook een negatieve spin-off.

In sommige landen grijpen politieke leiders de coronacrisis aan om mensenrechten op het gebied van seksuele gezondheid en reproductieve rechten terug te dingen. Hiervan worden met name vrouwen en personen in gemarginaliseerde groepen de dupe. Ook in Nederland zijn er zorgen. Mensen hebben behoefte aan meer feitelijke informatie (er gaat veel ‘fake news’ rond). Als kennisinstituut en organisatie die internationaal opereert op het gebied van seksuele gezondheid en reproductieve rechten hebben wij in kaart gebracht wat er momenteel speelt op een aantal belangrijke thema’s, zowel in Nederland als wereldwijd.

Seksuele vorming: thuisonderwijs en extra aandacht voor veilig online contact

In Nederland

Sinds 16 maart zijn alle scholen in Nederland gesloten. Deze datum zou eigenlijk het startschot zijn van de jaarlijkse Week van de Lentekriebels. Dit project richt zich op het basis- en speciaal onderwijs en helpt scholen om seksuele vorming structureel op te nemen in het schoolplan. Dat de scholen hun deuren hebben gesloten wil niet zeggen dat verliefdheid, flirten, verkering en nieuwsgierigheid naar seks bij kinderen en jongeren eveneens in een ‘lockdown’ gaan. Aandacht voor seksuele vorming blijft nodig, ook in tijden van corona. Nu jongeren meer tijd binnen doorbrengen achter hun computer en op hun telefoon is het belangrijk dat ouders extra aandacht hebben voor veilig online contact, om te voorkomen dat hun kinderen slachtoffer worden van ongewenste sexting, pesten of ander grensoverschrijdend gedrag.

Internationaal

Door het sluiten van de scholen, krijgt seksuele vorming overal ter wereld minder of zelfs geen aandacht. Als er al manieren zijn om deze lessen online thuis te volgen, heeft het vaak geen prioriteit. De partners waarmee Rutgers op dit onderwerp in verschillende landen werkt, vrezen dat het ook na het weer openen van de scholen geen prioriteit meer zal zijn. Dan ligt de nadruk op het inhalen van gemiste (examen)stof. Ondertussen worden grote verschillen blootgelegd tussen wie wel en niet toegang heeft tot devices voor thuisonderwijs en wie niet. Normaalgesproken pleiten Rutgers en partners voortdurend voor seksuele vorming bij overheden, bijvoorbeeld in Indonesië. Dat werk kan nu niet plaatsvinden en gevreesd wordt dat onderwijsbudgetten nu worden herverdeeld.

Wat doen Rutgers en onze partners?

In Nederland

Om ervoor te zorgen dat kinderen in Nederland hun toegang tot seksuele vorming behouden zijn de Lentekriebels-lessen (voor kinderen van 0-12 jaar) omgeschreven naar home-schooling lessen. Er zijn per groep vijf lessen beschikbaar die onderverdeeld zijn in vier thema’s: Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld, voortplanting en gezinsvorming, sociale en emotionele ontwikkeling en seksuele weerbaarheid. Ook voor jongeren in het voortgezet onderwijs en op het mbo zijn thuislessen beschikbaar gesteld. Daarnaast is op sense.info aanvullende informatie voor jongeren van 12-25 jaar te vinden: over seksueel contact in tijden van corona, anticonceptiegebruik en toegang tot zorg bij onbedoelde zwangerschap. En over (online) seksuele grensoverschrijding, geweld en hulp.

Internationaal

Rutgers, en onze partners op het gebied van seksuele vorming, maken een inventarisatie van wat er nog wél kan en proberen het onderwerp toch op de agenda te houden bij scholen en (lokale) overheden. We bekijken welke plannen toch uitgevoerd kunnen worden. Een positieve bijwerking is dat innovatie in seksuele vorming nu een duidelijke boost krijgt. Zo werkt een studententeam van de TU Delft momenteel aan een interactief ontwerp waarmee onderwerpen die leraren vaak moeilijker vinden, goed overgebracht kunnen worden op de leerlingen. Ook wordt er meer onderzoek gedaan naar de impact van de crisis op seksuele gezondheid.

Anticonceptie en abortus: toegang en rechten staan onder druk

In Nederland

Momenteel is er in Nederland geen sprake van een beperktere toegang tot anticonceptie. Voor mensen die seksueel actief zijn en niet zwanger willen worden is het zoals altijd raadzaam om tijdig anticonceptie te regelen. Huisartsen zijn bereikbaar voor telefonische anticonceptieconsulten, kunnen recepten doorsturen aan de apotheek of indien noodzakelijk een afspraak in de praktijk plannen. Patiënten die niet naar de praktijk kunnen komen doordat ze zelf ziek zijn of in huis wonen met iemand met coronaklachten, maar wel een nieuw spiraal nodig hebben kunnen bellen met de arts voor overleg. Alle spiralen en het implantaat hebben een ingebouwde reserve aan hormonen of koper. Dat betekent dat de methode eventueel nog een paar maanden langer dan normaal gebruikt kan worden. De kwaliteit en continuïteit van abortuszorg in Nederland is gegarandeerd. Abortusklinieken en ziekenhuis verlenen ook nu zorg aan mensen die dit nodig hebben. Het is momenteel niet meer toegestaan om iemand ter ondersteuning mee te nemen. Intakes en consulten worden zoveel mogelijk telefonisch, via beeldschermen of online afgenomen. Cliënten moeten minimaal één keer de kliniek fysiek bezoeken voor goede abortuszorg. Het is vooralsnog niet mogelijk om bij een ongewenste zwangerschap in een vroeg stadium, buiten de abortuskliniek of een ziekenhuis met een vergunning, de overtijdpil te krijgen voor een zwangerschapsafbreking. Bij schrijnende situaties, bijvoorbeeld wanneer iemand besmet is geraakt met corona en niet het huis uit kan, wordt in overleg met de arts gekeken naar de beste oplossing en maatwerk geleverd.

Internationaal

Wereldwijd staat de toegang tot veilige abortus en anticonceptie wél onder druk. Niet alleen wordt abortus regelmatig als “niet-essentieel” beschouwd, ook de druk op dienstverleners neemt enorm toe. We zien dat in bijvoorbeeld Kenia dienstverleners onvoldoende beschermende middelen hebben om (mogelijk) geïnfecteerde patiënten goede zorg te bieden. Bovendien kunnen veel vrouwen door de (gedeeltelijke) lockdown niet of nauwelijks naar klinieken komen. Tot slot dreigt er een groot tekort aan anticonceptie en veilige-abortusproducten door het stilvallen van distributieketens.

Wat doen Rutgers en onze partners?

In Nederland

Om mensen te ondersteunen bij het maken van een keuze voor anticonceptie heeft Rutgers een online tool ontwikkeld. Daarnaast is er een online morning-after test die helpt vast te stellen of er mogelijk sprake is van een (ongewenste) zwangerschap, na onbeschermd seksueel contact.

Internationaal

Samen met onze partners in ons internationale Droomfonds programma She Makes Her Safe Choice brengen we de impact van Covid-19 op veilige abortus in kaart, maar kijken we vooral naar wat we wél kunnen doen. Onze partner DKT International probeert zoveel mogelijk voorraad van producten aan te leggen, en DKT WomanCare Global geeft informatie hoe veilige abortus toch doorgang kan vinden. Tegelijkertijd vestigt DKT de aandacht op de dreigende tekorten aan anticonceptie en veilige abortus producten. Rutgers ondersteunt alle partners in het programma met het opzetten van meer online activiteiten, bijvoorbeeld voor dienstverleners en apothekers, en met het integreren van Covid-19-informatie in hun verschillende voorlichtingskanalen. Onze partner Shujaaz Inc. is zeer proactief in de Covid-19-preventie en heeft een speciale campagne, #LindaFam, gelanceerd. Hiermee bereiken ze 7,5 miljoen jongeren in Kenia en Tanzania met informatie over het virus en aanmoedigen ze hen aan om positieve actors of change te worden in hun gemeenschap.

Seksueel en gender-gerelateerd geweld: thuisisolatie leidt tot ernstige zorgen over toename

In Nederland

Er is zorg en toenemende aandacht voor geweld in de thuissituatie als gevolg van de oplopende spanningen die de quarantaine met zich meebrengt. Slachtoffers hebben momenteel geen escape meer in de vorm van school of werk. Meldingen bij de Kindertelefoon nemen toe. Kinderen die thuis het slachtoffer zijn van misbruik kunnen geen kant op. Het is belangrijk dat professionals in contact proberen te blijven met kinderen. Ook worden inmiddels posters verspreidt met de oproep om op elkaar te letten en bij het vermoeden van geweld contact op te nemen met hulpverlening.

Internationaal

Onderzoek laat zien dat tijdens grote crises de kans op seksueel en gender-gerelateerd geweld toeneemt. De Covid-19-pandemie is daar geen uitzondering op en in de landen waar Rutgers werkt, zien we daar de gevolgen van. Als familieleden zoveel mogelijk thuis moeten blijven, is er meer kans op partnergeweld. Dit komt doordat men dicht op elkaar zit en er meer stress en financiële onzekerheden zijn om mee te dealen. Bovendien zien we dat het sociaal vangnet grotendeels wegvalt: slachtoffers zitten vast met de plegers van geweld en hebben minder contact met familie of vrienden. Tegelijk zien we internationaal dat mogelijke hulp in veel situaties wordt terug geschaald: telefonische hulpdiensten, opvanglocaties, blijf-van-mijn-lijfhuizen en juridische hulp zijn gesloten of beperkt toegankelijk. Voor vrouwen, en andere slachtoffers van geweld, is het lastiger hun gewelddadige situatie te ontvluchten.

Wat doen Rutgers en onze partners?

In Nederland

Rutgers heeft de informatie op pubergids.nl voor jonge kinderen (9-12 jaar) uitgebreid met vlogs van Iva Bicanic over seksueel misbruik. Voor kinderen van 10 – 14 jaar worden er twee extra thuislessen over seksueel geweld en misbruik, voor basisschoolleerlingen en middelbare scholieren beschikbaar gesteld. Leerkrachten in het basisonderwijs en docenten op het voortgezet onderwijs kunnen bij ons terecht voor informatie over signaleren en handelen bij seksueel misbruik in tijden van corona (‘Hoe pak je het aan?’). Bij het opstellen van deze informatie werken we onder andere samen met Centrum Seksueel Geweld en de Kindertelefoon. De focus is: signaleren & ingrijpen (leraren) en herkennen & hulp zoeken (leerlingen) bij seksuele grensoverschrijding en misbruik, zowel thuis als online.

Internationaal

We maken ons vanzelfsprekend grote zorgen om de toenemende geweldscijfers over de hele wereld. Het wordt nu juist moeilijker om slachtoffers van adequate hulp te voorzien, omdat slachtoffers en geweldsplegers in dezelfde ruimte verkeren. Slachtoffers van geweld kunnen hierdoor minder makkelijk hulp inroepen en incidenten worden vaak niet gerapporteerd. Binnen ons Prevention+ programma, werken Rutgers en onze partners via bestaande structuren aan het tegengaan van het toegenomen aantal geweldsincidenten. We zoeken ook nieuwe manieren om slachtoffers en plegers van geweld te bereiken: bijvoorbeeld met e-counseling en verwijzingen. Het is van groot belang dat dit secuur gebeurt, omdat een slachtoffer vaak geen of weinig privacy heeft.

Seksuele rechten: leave no one behind

In Nederland

Er zijn zorgen over hulpbehoevenden die momenteel niet in de gelegenheid zijn om een abortuskliniek te bezoeken doordat ze in quarantaine zitten met (een andere persoon) met corona-klachten, of vanwege een onveilige thuissituatie. Het is op dit moment wettelijk niet toegestaan om de abortuspil buiten de kliniek om te verstrekken, zodat deze eventueel elders met de juiste voorlichting gebruikt kan worden. Via de rechter en richting de politiek wordt hier aandacht voor gevraagd door diverse organisaties en de (social) media. Het is belangrijk dat het recht op keuzevrijheid ook tijdens de corona-crisis in stand blijft. De rechten van LBHTI-personen komen in Nederland niet onder druk te staan; iets wat we internationaal wel zien gebeuren. Wel is het zo dat trans personen te maken krijgen met uitstel van operaties en consulten. Het is belangrijk aandacht te hebben voor de psychische gevolgen hiervan bij deze kwetsbare groep.  

Internationaal

De verschillende landen waar Rutgers met partners samenwerkt laten verschillende situaties zien. De mate van lockdown, het effect op de economie, voedselvoorziening en gezondheidszorg verschilt enorm. In sommige landen werken onze activisten steeds meer online, in andere landen zien we dat de eerste levensbehoeften direct onder druk staan. Niet iedereen heeft het privilege om veilig thuis te blijven, te beschikken over internet of hoogwaardige gezondheidszorgsystemen. Sommige landen, waaronder Polen en sommige staten van de VS, willen zelfs abortuszorg verbieden tijdens de Coronacrisis, ondanks dat de WHO dit als essentiële zorg heeft aangemerkt. Verschillende kwetsbare groepen zoals, LHBTI-personen, komen door een veelheid aan factoren in de problemen. Zij worden soms gediscrimineerd bij de voedseluitgifte, verliezen eerder hun baan en in Oeganda werden LHBTI-personen uit een opvanghuis opgepakt onder het mom van corona-maatregelen. 

Wat doen Rutgers en onze partners?

In Nederland

Rutgers volgt de ontwikkelingen in toegang tot laagdrempelige veilige en goede abortuszorg. We blijven ervoor pleiten dat de medicamenteuze behandeling ook verstrekt zou moeten worden via de huisarts. Deze is effectief en veilig en kan onder goede kwaliteitsvoorwaarden verstrekt worden.

Internationaal

Rutgers bepleit internationaal bij overheden en samen met partners voor het in standhouden van brede seksuele en reproductieve gezondheid en rechten en het beschermen van reeds kwetsbare groepen, onder het principe ‘leave no one behind’. We maken ons zorgen over het effect dat deze pandemie kan hebben op landen die al instabiel waren, op groepen die al gediscrimineerd werden en over de mogelijke gaten die er gaan vallen in seksuele en reproductieve gezondheidszorg. De politiek moet van deze mogelijke gevolgen op de hoogte zijn en waar mogelijk acteren met noodhulp. Tevens zien we hoe belangrijk het is dat Nederland voor deze rechten opkomt en dat wij ons blijven inzetten voor het verstevigen van gezondheidszorgsystemen in ontwikkelingslanden.

Seksuele rechten en reproductieve gezondheidszorg: juist ook nu!

De maatregelen die genomen worden ten behoeve van de bestrijding van COVID-19 zijn erop gericht om met name kwetsbare ouderen en hun gezondheid te beschermen. Dit is een heel belangrijke groep, maar we moeten erop alert zijn dat de gezondheid van jonge mensen eveneens aandacht blijft krijgen. De impact van COVID-19 op hun seksuele en reproductieve gezondheid is groot, vooral internationaal. Seksuele rechten en reproductieve gezondheid mogen niet van tafel vallen bij de bestrijding van corona. Het is belangrijk dat er vanuit de maatschappij, onze zorg- en onderwijsprofessionals maar ook zeker vanuit de politiek aandacht blijft voor dit onderwerp en de daarmee samenhangende behoeften van mensen; in Nederland en daarbuiten. Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van de identiteit van mensen en een eerste levensbehoefte, ook in tijden van crisis. Rutgers publiceert in de komende periode regelmatig content om vanuit onze positie als kennisinstituut input te leveren voor het maatschappelijk debat en de noodzakelijke politieke besluitvorming op de thema’s waarop wij actief zijn. Als organisatie werken wij aan seksuele rechten en reproductieve gezondheid in meer dan 20 landen wereldwijd. Hierbij zetten wij ruim 50 jaar aan kennis en ervaring in. Iedereen heeft recht op informatie en zorg, juist ook nu. Daar staan wij voor.

Adviezen van Rutgers omtrent seksualiteit en seksuele gezondheid in tijden van corona

Deze periode van social distancing en veel thuiszitten heeft gevolgen voor seksuele gezondheid: hoe gaan we om met relaties en seksualiteit? Waar kunnen we terecht met vragen of zorgen rond seksualiteit, anticonceptie en seksueel geweld?

Rutgers geeft de volgende adviezen.

Reacties